PLANINARSKO-SMUČARSKO
DRUŠTVO “KOPAONIK” BEOGRAD
Zmaja
od Noćaja 9/IV, 11000 Beograd
www.psd-kopaonik.org.rs
KOSMAJ
Kosmaj
je niska planina
(626 m) , oko 50 km južno od Beograda i 12 km sevrozapadno od
Mladenovca. Istočno od Kosmaja prolazi železnička pruga Beograd
– Niš (lokalni i putnički vozovi staju u selu Đurinci, odakle
je do Kosmaja oko 6 km) i regionalni put Beograd – Ralja – Mladenovac.
Legendarna planina naše prošlosti, gnezdo sokolova po narodnoj
pesmi. Pripada gromadnim planinama, vulkanskog porekla, što se
i danas vidi po kupastim brdima koja ga okružuju. Kosmaj se prostire
na teritorije opština Sopot i Mladenovac. Ime je dobio po staroj
srpskoj reči za dlaku “Kosma” .
U
prenosnom smislu znači šumovita planina.Preko planine je išao
stari put za Kragujevac. Duž ovog puta nardodno predanje vezuje
smrt despota Stefana Lazaravića.
Putovanje započinjemo u podnožju planine od Sopota ili Tresije.
Ovde je od davnina bilo zborište Kosmajaca, gde su knezovi kosmajski
sakupljali narod kada je trebalo da se nešto važnije odluči. Od
tih starih sabora ostali su vašari koji se održavaju i danas,
a najpozantiji je za Sv. Iliju Gromovnika, 2. avgusta. Ime tresije
povezano je sa ovim svecem koji je nasledio slovenskog boga Gromovnika
Peruna, jer reč tres znači grom. Ilija koji trese nebesima. Po
drugoj legendi na ovom mestu se zatresla ruka despota Stefana
u kojoj je nosio sokola u lovu.
Pogled
na Kosmaj sa istočne strane
1
1
Kosmaj
(TK 1:50 000)
KRATAK
OPIS MESTA I ZNAMENITOSTI
Sopot ,
varošica i opštinsko mesto u severnom podnožju Kosamja, oko 50
km južno do Beograda. Spada u mlađe naselje. Ime je dobilo op
izvoru “Sopot”. Prvi put se pominje 18818. godine na Langerovoj
karti kao Sopot-Bach (Sopot potok).
U oči I srpskog ustanka ovde je postojala jedna drumska mehana
(turski han), na putu Beograd - Topola. U blizini Sopota nalazi
se veliki rimski rudarski lokalitet sa naseljem, nekropolama i
drugim nalazima u ataru sela Babe, Guberevac, i Stojnik. nagli
razvoj varošica je doživela posle II srpskog ustanka, za vreme
vladavine kneza Miloša Obrenovića. Doseljavanjem stanovnika susednih
sela (Ropočevo, Nemnikuće, Drlupa i Babe) Sopot naglo raste, a
od 1893. postaje sedište sreza. Danas je sedište opšine u okviru
grada Beograda. Sopot je značajno tranzitno mesto na putu za Kosmaj,
Mladenovac i Topolu.
Opština Sopot prostire se na 27.079 ha, u 16 naselja ima 21.650
stanovnika.
Stari han nalazi se u centru Sopota, na malom trgu kroz
koji prolazi put za Kosmaj, preko puta SO Sopot. Podignut je tokom
tridesetih godina19. veka, na temeljima starog hana iz 18. veka.
Zgrada je zidana na sprat, pravougaone osnove, veličine 22*16
m, postavljena na kosom zemljištu, sa temeljima ukopanim u padinu.
U prizemlju je samo kamenom zidani podrum i trem na dužoj starni.
U sretini trema je stepenište kojim se dolazi na sprat, tj. na
gornji trem, odakle se ulazilo u glavni prostor- kafanu, sa kuhinjom
i sobama za goste. Trem na spratu ograđen je drvenom ogradom.
Srazmerno visok krov pokriven je ćeramidom. Po tipu, rasporedu
prostora i konstruktivnom rešenju sopotski han spada u retko sačuvane
primerke graditeljskih spomenika ove vrste, oblikovanih u tzv.
balkanskom stilu. Služio je kao konačište trgovaca, kirixija,
poštanskih činovnika i drugih državnih službenika. U njemu je
odsedao i knez Miloš kada je iz Beograda putovao za Kragujevac.
Zgrada je restaurirana u dva maha: prvo 1950-1951, a zatim 1969-1970.g,
kada se nastojalo da joj se vrati prvobitna ugostiteljska namena.
Ispred hana se nalazi česma iz vremena kneza Miloša, koja je ukrašena
kasnoantičkim stilom sa grupnim portretom izvedenim u reljefu.
Manastir Tresije nalazi
se na severozapadnim padinama Kosmaja i psovećen je Sv. arhanđelima.
Narodno predanje osnivanje ovog manastira pripisuje despotu Stefanu
Lazareviću, pa se u kosmajskom kraju ovaj manastir ponekad zove
“Visoki Stefan”. U istorijskim izvorima prvi put se pominje 1560,
kada je u manastiru bilo 12 kaluđera. Pretpostavlja se da su Turci
opljačkali i porušili manstir sredinom 17. veka, a njegovi kaluđeri
su tada prebegli u Srem noseći sa sobom de manastirski relikvija,
među njima i jedan rukopisni psaltar iz 1641.
Kaluđeri manastira Rakovica, s aigumanom Visarionom na čelu, obnovili
su ovaj manastir 1709, o čemu svedoči natpis uklesan na kamenom
bloku s leve strane ulaznih vrata u pripratu crkve.
Manastir se ponovo pominje u popisu Beogradske mitropolije iz
1732, kao i u nekim delima srpskih književnika- Autobiografija
Milovana Vidakovića i Putešestviju po Serbija
Joakima Vujića.
Manastirske ruševine stajale su sve do 1940, kada je crkav temeljno
obnovljena. To je jednobrodna građevina sa sa jednom polukružnoom
(spolja trostranom) apsidom, kubetom i pripratom.
Smatra se da ovaj spomenik spada u grupu srednjevekovnih crkvenih
zdanja vezanih za tradiciju raške škole. U novije vreme podignuta
je još jedna nova zgrada za manastirski konak.
Manastir
Tresije
Spomenik Kosmajskum odredu podignut
je u slavu formiranja i borbi Kosmajskog odreda i drugih partizanskih
jedinica [umadije u NOR-u. Spomenik simbolizuje iskru ustanka
zapaljenu na Kosmaju. @elja autora spomenika je bila da on simbolizuje
i iskru zapaljenu 1804. godine u Orašcu, kada je Karađorđe krenuo
sa ustanicima na Sretenje ka Beogradu.
Na Kosmaju je 2. jula 1941. godine formiran je Kosmajsko-posavski
NOP odred. Od 7-9. avgusta 1941. godine u borbi je poginulo 13
boraca, a među njima i član Glavnog štaba NOP odreda Srbije Branko
Krsmanović. Odred je razbijen 22. februara 1942. g. U sptembru
1944. g. na Kosmaju je, od ljudstva Kosmajsko NOP i posavsko-tamnavskog
bataljona, formirana Kosmajska brigada ( kasnije 22. srpska brigada).
Spomenik je rad vajara S. Stojića i arhitekte Gradimira Medakovića,
a izgradilo ga preduzeće Komgrap, koje je imalo i planinarsko
društvo Komgrap. Ovo društvo je otvorilo planinarsku transverzalu
od Guberevca, preko Kosmaja, Orašca, Venčca i Bukulje, čije deonice
i mi koristimo za staze na Kosmaju .
Spomenik
Kosmajskum odredu
Spomenik izginulim srpskim ratnicima iz Prvog svetskog rata
kod Belog Kamena ,
posvećen
je izginulim brocima u odbrani Beograda (u vreme Kolubarske bitke).
Srpska Vrhovna komanda naredila je 26. novembra 1914. godine da
odbrana Beograda napusti Beograd i povuče se na položaj Kosmaj
– Varovnica, da bi ga odsudno branila. Kosmajski odsek branila
su 3 srpska puka Timočke divizije.
Na ploči spomenika ispisani su stihovi Đure Jakšića:
“ I samo dotle, do tog kamena,
do tog bedema, nogom ćeš stupit
možda poganom. Drzneš li dalje?
čućeš gromove, kako tišinu zemlje
slobodne sa grmljavinom strašnom
kidaju...”
Od
ovog spomenika pruža se divan pogled na okolinu: Parcanski vis
(410 m n.v.), Kovionu (399 m), Avalu (506 m) i okolna sela i polja.
Spomenik
1. svetskog rata kod Belog Kamena
Ostaci
manastira Kastaljan
nalaze se na istočnoj padini Kosmaja, u ataru sela Nemenikuće.
Vidljivi su temelji crkve Sv. Đorđe, trpezarija i konak. Prvi
put manastir se pominje u turskom popisu iz 1560, a zatim u opisima
književnika Milovana Vidakovića, koji je rođen u Nemenikućama
i Joakima Vujića. Arheološka istraživanja na ovom lokalitetu 1968-1971.
otkrila su značajni graditeljski kompleks i osvetlila njegovu
prošlost. Sa povlačenjem srpskog življa posle austrijske okupacije
i odmazde turaka, Kastaljan je napušten i konačno razoren oko
1693. Vrše se pripreme za njegovu restauraciju, zbog žega je već
izgrađen makadamski put od sela Nemenikuće.
Ostaci
manastira Kastaljan
Manastir Pavlovac nalazi se na južnim padinama
Kosmaja, u ataru sela Koraćica. Sastoji se od manastirske crkve
i malog konaka. Manastir sa crkvom Sv. Nikole, po narodnom predanju
osnovao je despot Stefan Lazarević u 15. veku. Po istorijskim
podacima građen je u istom periodu kada i manastiri Tresije i
Kastaljan, po istim graditeljskim principima. Manastir je u skrovitoj
dolini pored potoka.
Odavde je, po predanju, despot Stefan uputio jedno pismo Dubrovčanima
(21.avgusta 1421.) koje je sačuvano u njihovom arhivu. Iznad manastira
je stari riski sarkofag (3 ili 4. vek) bez poklopca, ukrašen vencima.
Pretpostavlja se da je služio kao pojilo za konje, još od starih
vremena.
Na jugoistoku od vrha Kosmaja je lep izdvojen vrh Košutica (461
m n.v.), odakle puca pogled na Mladenovac, Avalu, Venčac, Bukulju
i Rudnik. Ime je ovo brdo dobilo prema košutama, kojih je nekada
ovde bilo.
LITERATURA:
•
Turistička karta Beograda
(1:200 000);
•
Topografska karta TK 1:50
000, list 480/1 i 430/3;
•
Kulturna riznica Srbije,
strana 272-275, 1996.g.
• Dnevnik
planinarske transverzale “Dušan Petrović –[ane”;
•
Prospekt o manastiru Tresije;
•
Putopis u Magazinu Politike;
•
Prospekti Tuurističke organizacije
Sopot i Mladenovac
•
Planovi i izveštaji sa akcija
na Kosmaju autora ovog teksta i drugih vodiča iz PSD "Kopaonik"
PLANINARSKE
STAZE NA KOSMAJU
Staza
1 . Benzinska
pumpa “Kandić” – manastir Tresije – jugozapadno – šumski put –
južna šumska staza - vrh Kosmaja (626 m) – spomenik Kosmajskom
odredu – planinarski dom “Zlatar” – Beli kamen (spomenik iz 1.
svetskog rata) – ostaci manastira Kasteljan – uzvodno dolinom
potoka Kasteljan – prevoj – manastir Pavlovac – Koraćnica - Amerić
– Vlaško Polje ili obratno.
Dužina staze je oko 18 km, a potrebno je oko 6-7 časova.
Povratak
autobusom "Lasta"
koji polazi iz Mladenovca za Beograd ili putničkim vozom.
Staza
2: Vlaško
Polje - Košutica – Ostaci manastira Kastaljan – Beli Kamen (spomenik
iz 1. svetskog rata) - pl. dom “Zlatar” - spomenik Kosmajskom
odredu – vrh Kosmaja (626 m) – manastir Tresije – Benzinska pumpa
“Kandić” – selo Nemnikuće – Sopot ili obratno. Dužina
staze je oko 18 km, a potrebno je oko 6-7 časova.
Povratak
autobusom
" Lasta"
iz Sopota.
Staza
3: Mladenovac
– Banja Selters – istočno od Koraćičke Banje –asfaltnim putem
oko 5 km, poljskim putem po grebenu Štrikovica - Košutica
(463 m n.v.) – prevoj - spomenik Kosmajskom odredu – pl. dom “Zlatar”–
Beli kamen (spomenik iz 1. svetskog rata) – selo Amerić - Vlaško
Polje.
Dužina
staze je oko 22 km, a potrebno je oko 7-8 časova.
Povratak
autobusom
" Lasta"
do 18 čaova.
Staza
4 :
Orašac (spomenik
1. srpskom ustanku) – Misačko brdo (240 m n.v.) – poljskim ili
nastuim putem po grebenu (na sever) - Ranilovac – Kovijona (368
m) – Lupoglav (462 m) – PTT odmaralište – spomenik iz NOB-a –
pl. dom “Zlatar”– Beli kamen (spomenik iz 1. svetskog rata) –
selo Nemnikuće – Sopot.
Dužina
ove deonice je oko 22 km. Povratak autobusom
" Lasta" za Beograd.
Autor
teksta i markirao sa saradnicima Jovan
Đokić, vodič
izleta i pohoda
|
